20.11.2026 / 17:11

Саву можна не заўважыць нават на суседнім дрэве, затое ўначы яе голас часам чуваць здалёк. А калі сава палюе, яна падлятае да здабычы амаль бясшумна. Расказваем, як совы знаходзяць здабычу ў цемры, чаму іх палёт амаль бясшумны, дзе яны гняздуюцца ў Беларусі і як пазнаць іх па голасе.

Вераб'іны сычык
Вераб'іны сычык

 

Беларускі арнітолаг Дзяніс Кіцель, калі шукае саву, часта глядзіць сабе пад ногі. Пад галінай, на якой птушка звычайна адпачывае, часам можна знайсці невялікі камячок поўсці і костак. Гэта пагадка – камячок неператраўленых рэшткаў ежы, які сава адрыгвае. Па костках можна вызначыць, каго яна злавіла, а сама знаходка падказвае, куды птушка можа яшчэ вярнуцца.

Каб упэўніцца, што сава па-ранейшаму прылятае на гэтае месца, Дзяніс часам пакідае там фотапастку. Праз некалькі дзён камера можа зафіксаваць, як птушка вяртаецца.

Каб зразумець, як сава знаходзіць здабычу, спачатку трэба разабрацца, як яна чуе.

 

Арнітолаг Дзяніс Кіцель, фота з уластнага архіву
Арнітолаг Дзяніс Кіцель, фота з уластнага архіву

 

Што сава чуе ў цемры

У вушастай савы над вачыма тырчаць два пучкі пёраў, якія лёгка прыняць за вушы. Самі вушныя адтуліны схаваныя пад пёрамі па баках галавы. Пёры вакол вачэй і дзюбы ўтвараюць тваравы дыск, які дапамагае накіроўваць гук да вушэй. Гэта асабліва важна, калі здабычу закрывае трава і яе прысутнасць выдае толькі шолах.

Калі палёўка зашамаціць справа, гук дасягне правага вуха крыху раней за левае. Гэтай малой розніцы дастаткова, каб вызначыць, з якога боку даносіцца шолах. У некаторых соў, напрыклад у сіпухі, вушныя адтуліны размешчаныя асіметрычна. Таму розніца ў гучнасці дапамагае вызначыць, вышэй ці ніжэй знаходзіцца крыніца гуку.

Разам гэтыя падказкі дапамагаюць птушцы вызначыць, куды кідацца, нават калі палёўку амаль не відаць.

Калі сава злятае з галіны, ёй яшчэ трэба чуць, куды рухаецца здабыча. Тут дапамагае будова крыла: чым цішэй яно рассякае паветра, тым лягчэй пачуць шолах на зямлі.

 

Сіпуха
Сіпуха

 

Чаму саву амаль не чуваць у палёце

Калі разгледзець махавое пяро сіпухі зблізку, на яго пярэднім краі можна заўважыць рад дробных зубчыкаў, нібы ў грабеньчыка. Задні край пяра нагадвае мяккія махры, а яго паверхня пакрытая тонкім пухам, нібы аксамітам. Усе гэтыя дэталі ўплываюць на тое, як паветра абцякае крыло, і дапамагаюць прыглушыць шум палёту.

У сіпухі яшчэ і шырокія крылы адносна вагі цела, таму яна можа ляцець павольна. Так сава мае больш часу, каб прыслухацца да здабычы, а сама застаецца для яе амаль нячутнай.

 

Дзе жывуць совы ў Беларусі

Сваю першую гнездавую скрыню Дзяніс Кіцель павесіў на дрэве ў родным Маларыцкім раёне. У ёй пасялілася шэрая кугакаўка. Як успамінае арнітолаг, кугакаўкі гнездавалі ў той скрыні каля дзесяці гадоў, пакуль яна не развалілася.

Шэрая кугакаўка можа вывесці птушанят у дупле, але калі паблізу ёсць прыдатная скрыня, займае і яе.

У Беларусі зарэгістравалі 13 відаў совападобных. Адны тут гняздуюцца, іншыя толькі залятаюць або зімуюць. А віды, якія выводзяць птушанят у Беларусі, па-рознаму выбіраюць месцы для гнёздаў.

Не ўсім совам патрэбныя дуплы. Вушастая сава, напрыклад, можа заняць старое гняздо грака ці вароны, у тым ліку на дрэве каля жылых дамоў. Паляваць ёй зручна на адкрытых мясцінах, таму суседства з полем ці лугам мае для яе не меншае значэнне, чым дрэвы, дзе можна вывесці птушанят.

А пугач, паводле Кіцеля, у Беларусі часта гняздуецца проста на зямлі. Арнітолаг назіраў, як самка пугача заставалася з малымі птушанятамі, пакуль над імі кружыла зграя крумкачоў.

Для вераб'інага сычыка дупло можа быць і кладоўкай. Калі здабычы ўдосталь, ён адкладае частку на потым. У Пружанскім раёне даследчыкі знайшлі адзін з такіх запасаў: у штучнай дуплянцы ляжалі тры палёўкі, землярыйка і два жаўтагаловыя каралькі.

 

Пугач
Пугач

 

Што пагражае совам і як ім дапамагчы

Калі ў лесе спілоўваюць старое дрэва з дуплом, шэрая кугакаўка можа страціць месца, дзе выводзіла птушанят. Пугач, які часта гняздуецца на зямлі, можа пацярпець ад лесагаспадарчых работ або прысутнасці людзей паблізу гнязда ў перыяд размнажэння.

А на паляванні ёсць яшчэ адна небяспека: сава можа атруціцца, калі з'есць грызуна, які перад гэтым з'еў атруту.

Там, дзе шэрай кугакаўцы бракуе дуплаў, дадатковым месцам для гнязда можа стаць драўляная скрыня. Паводле назіранняў Дзяніса Кіцеля, у Маларыцкім раёне штучныя гнёзды рэгулярна займалі совы трох відаў.

Калі хочаце ўсталяваць гнездавую скрыню для кугакаўкі, спачатку варта падабраць прыдатнае месца, дзе ёй будзе зручна паляваць і дзе паблізу няма ажыўленай дарогі. Калі дрэва расце ў парку ці на чужым участку, усталяванне варта ўзгадніць з тымі, хто даглядае тэрыторыю.

 

Вушастая сава
Вушастая сава

 

Памер скрыні і ўваходу залежыць ад віду. Напрыклад, вушастая сава звычайна займае адкрытыя гнёзды іншых птушак, таму чарцёж для кугакаўкі тут не спатрэбіцца.

Штучныя гнёзды дапамагаюць совам не толькі ў лясах. У Грузіі, дзе цяпер жыве Кіцель, скрыні ўсталёўваюць і для сіпух, якія могуць страціць месца для гнязда падчас рамонту будынкаў.

Дарога ў Вырай: як беларускія міфы тлумачаць міграцыю птушак – новы выпуск «Містычнай Беларусі» 

Чаму беларусы верылі, што душы памерлых вяртаюцца ў выглядзе птушак, дзе знаходзіцца загадкавы Вырай і як пералётныя птушкі знаходзіць дарогу за тысячы кіламетраў?

Як расказаў арнітолаг, адзін жыхар Кахеці дапамог яму зрабіць скрыні і дамовіўся, каб іх дазволілі павесіць у цэрквах. Іншы прапанаваў месца ў сваім вінаградніку.

Дапамагчы совам можна і без гнездавых скрыняў. Калі старое дуплістае дрэва ў двары можна бяспечна пакінуць, яно застанецца сховішчам для птушак.

А калі ў хляве ці кладоўцы завяліся грызуны, варта спачатку праверыць, адкуль яны трапляюць унутр, і прыбраць зерне ды іншыя запасы ў шчыльна закрытыя ёмістасці. Так можна паменшыць патрэбу ў атруце там, дзе совы могуць паляваць.

 

Як заўважыць саву

Калі вушастая сава выводзіць птушанят у старым гняздзе грака, пра новых суседзяў часам даведваецца ўся вуліца. Днём птушак лёгка прамінуць, а ўвечары з дрэва даносіцца настойлівы піск – савяняты просяць есці.

Калі чакаць ад савы толькі знаёмага "ў-гу", такі гук лёгка прапусціць. Птушаняты вушатай савы выдаюць высокі працяжны піск, а шэрая кугакаўка – глыбокае гуканне з паўзай пасярэдзіне. Запіс лепш паслухаць у навушніках.

 

Паслухаць, як птушаня вушатай савы просіць есці

Паслухаць гуканне шэрай кугакаўкі

Калі на вечаровай прагулцы пачуеце падобны гук, можна спыніцца на сцежцы і крыху пачакаць. Калі заўважыце саву, паназірайце за ёй здалёк і не трымайце яе доўга ў промні яркага ліхтара. Калі знойдзеце гняздо, не публікуйце яго дакладнае месцазнаходжанне.

Савяня на зямлі можа быць злёткам – птушанём, якое ўжо пакінула гняздо і яшчэ вучыцца лётаць. Бацькі могуць трымацца паблізу і працягваць яго карміць. Калі птушаня выглядае здаровым і не знаходзіцца ў непасрэднай небяспецы, не чапайце яго і адыдзіце.

Магчыма, саву так і не ўдасца разгледзець сярод галін, затое наступным разам яе голас ужо пазнаеце.

От болот Беларуси до Вырая: удивительная история серого журавля 

Почему журавли ночуют по колено в воде, зачем им такой громкий голос, почему они танцуют и как одна из самых заметных птиц Беларуси стала частью народной культуры.

Автор:
Листайте дальше, чтобы прочитать следующую новость